نيل است و خضاب آن با آب و نمك در سردرد ناشى از نفخ و بلغم و بيضه ( Helmet headache رجوع شود به زيرنويس كد 2173 ) و خوذه ( سردرد عام Galea ) و زخم‌ها موثر است همچنين ماليدن جوشانده آن مو را تقويت و از ريزش آن جلوگيرى مىكند و آشاميدن آب جوشانده آن قىآور و جهت گزيدگى سگ هار موثر است . براى جلوگيرى از زيان رساندن آن به مغز آن را با قرنفل و لادن مصرف مىنمايند و اگر آب جوشانده آن با هموزنش روغن كنجد جوشانده باشند جهت بواسير و بيمارىهاى سرد ركتوم موثر است . تخم وسمه كه در غلاف قرار دارد و به شكل تخم ترب و مايل به سياهى است چنانچه مانند سرمه به چشم بكشند از نزول آب ( كاتاراكت ) جلوگيرى و در درمان آن نيز موثر است ( حكيم مومن ، عقيلى خراسانى ، ذيل كتم : 8 * ) . " وسمه Vasmeh گياهى است كه آن را رنگ و بشكول و خطر و كتم Katm و Katam نيز گويند و با برگ آن جامه را رنگ مىكنند و موىها را سياه مىنمايند و آن را برگ نيل نيز گويند چه نيل را از اين برگ مىسازند " ( ناظم الاطباء ، نفيسى : 9 * ) . قسمت قابل مصرف : گل ، برگ و پيگمان . ماده رنگى آن نيل است كه در اثر تغيير شكل انديكان C 14 H 7 NO 6 بدست مىآيد . از گل‌ها به عنوان پائين آورنده تب ، ضد التهاب ، ضد ويروس و در مننژيت ، انسفاليت ، زخم ، آبسه و از برگ‌ها براى تهيه نيل استفاده مىشود . ( 1 * ) - ارشاد الزراعه تاليف قاسم بن يوسف ابو نصرى هروى : چاپ دانشگاه تهران ، ص 162 و 163 ( 2 * ) - تت دياسقوريدوس م - 2 ص 235 ش 185 ( 3 * ) - تت الحاوى چاپ بيروت ، مجلد السابع ، جلد 21 ص 3397 ( 4 * ) - الابنيه عن حقايق الادويه ص 136 ( 5 * ) - صيدنه عپ ص 173 و 269 ، صيدنه تش 539 ( 6 * ) - تت قانون عب ص 299 و 374 ( 7 * ) - تلخيص از اختيارات بديعى ص 247 ( 8 * ) - تحفه ص 216 ، مخزن الادويه ص 473 ( 9 * ) - فرهنگ نفيسى ، ناظم الاطباء ، صفحه 3859